ŻYJEMY WEWNĄTRZ CZY NA ZEWNĄTRZ ZIEMI ?

Istnieje pewna fascynująca granica, na której filozofia świadomości spotyka się z symboliką alchemiczną, gnostycyzmem, hermetyzmem i alternatywnymi modelami kosmologicznymi. Nie jest to obszar, który należy mylić z uznanym modelem współczesnej astronomii. Jest raczej próbą stworzenia metafizycznej mapy rzeczywistości — takiej, w której człowiek nie znajduje się w obojętnym, nieskończonym kosmosie, lecz wewnątrz zamkniętego, żywego systemu, którego struktura odzwierciedla jego własną psychikę.

Punktem wyjścia tej wizji jest coś, co samo w sobie ma mocne podstawy w neuronauce: świat, którego doświadczamy, nie pojawia się w naszej świadomości bezpośrednio. Światło docierające do siatkówki zostaje przekształcone w impulsy nerwowe, dźwięk staje się sygnałem elektrycznym, a mózg tworzy z tych danych spójny obraz otoczenia.

W pewnym sensie żyjemy więc zawsze wewnątrz modelu rzeczywistości tworzonego przez układ nerwowy.

I właśnie tutaj zaczyna się filozoficzne pytanie: skoro cały bezpośrednio doświadczany przez nas wszechświat pojawia się „wewnątrz”, czy podobna zasada mogłaby zostać wykorzystana jako metafora samej kosmologii?

Teatr czaszki

Mózg działa w ciemności.

Nigdy nie ogląda światła bezpośrednio, nie dotyka przedmiotów i nie słyszy dźwięków. Otrzymuje jedynie sygnały elektrochemiczne, z których rekonstruuje świat.

Kolor czerwony nie istnieje w mózgu jako fala elektromagnetyczna. Zapach nie dociera do świadomości jako cząsteczka. Dźwięk nie jest obecny w czaszce jako drganie powietrza.

Wszystko zostaje przetłumaczone.

Następnie z tych fragmentów powstaje niezwykle przekonująca, trójwymiarowa przestrzeń doświadczenia.

To właśnie można nazwać „teatrem czaszki”.

Nie oznacza to, że świat zewnętrzny nie istnieje. Oznacza jedynie, że człowiek nigdy nie doświadcza go bezpośrednio. Doświadcza jego neurologicznej reprezentacji.

Dla filozofii świadomości jest to punkt niezwykle ważny. Granica pomiędzy „światem zewnętrznym” a „światem wewnętrznym” okazuje się znacznie mniej oczywista, niż sugeruje codzienna intuicja.

Kosmos jako alchemiczne naczynie

W alternatywnej wizji zwanej czasem modelem wklęsłego lub komórkowego kosmosu ludzkość miałaby znajdować się nie na zewnętrznej powierzchni planety otoczonej nieskończoną przestrzenią, lecz na wewnętrznej powierzchni ogromnej sferycznej struktury.

Nie jest to uznany model astronomiczny. Jako konstrukcja filozoficzna prowadzi jednak do interesującego odwrócenia perspektywy.

Kosmos przestaje być nieskończoną pustką.

Staje się naczyniem.

W języku alchemii można porównać go do alembiku — zamkniętej przestrzeni, w której zachodzi transformacja materii i ducha.

Zewnętrzna granica byłaby ścianą naczynia, przestrzeń wewnętrzna — medium przemiany, a centralne źródło światła — symbolicznym sercem całego procesu.

Wszechświat staje się w takim ujęciu czymś w rodzaju makrokosmicznego laboratorium świadomości.

Centralne światło

W klasycznym modelu astronomicznym Słońce jest gwiazdą, której energia pochodzi z reakcji termojądrowych zachodzących w jej wnętrzu.

W opisywanej alternatywnej symbolice centralne światło otrzymuje jednak zupełnie inną rolę.

Nie jest tylko źródłem energii.

Jest osią.

Sercem.

Punktem organizującym całą strukturę.

Może być przedstawiane jako centralny węzeł plazmowy, anoda gigantycznego układu elektromagnetycznego albo wręcz jako materialna reprezentacja świadomości znajdującej się w centrum kosmicznej komórki.

Symbolicznie jest to odpowiednik Słońca znany z tradycji mistycznych: wewnętrzne światło, które oświetla zarówno świat, jak i obserwatora.

Dlatego droga ku centrum staje się jednocześnie drogą ku samopoznaniu.

Przestrzeń nie jako pustka, lecz jako pole

Jedną z podstawowych zmian tej wizji jest odrzucenie intuicyjnego obrazu przestrzeni jako absolutnej pustki.

Zamiast tego kosmos wyobrażany jest jako pole pełne potencjału.

W języku ezoterycznym można mówić o eterze, subtelnym medium czy oceanie energii. W języku współczesnej fizyki pojawia się natomiast pojęcie próżni kwantowej.

Nie są to pojęcia równoważne, choć bywają ze sobą zestawiane w spekulatywnych interpretacjach.

Filozoficzna idea pozostaje jednak podobna: przestrzeń nie musi być rozumiana jako „nic”.

Może być traktowana jako aktywne tło wszystkich zjawisk.

Jeżeli dodatkowo wyobrazimy sobie kosmos jako zamkniętą sferę, całość zaczyna przypominać gigantyczny rezonator, w którym fale, pola i potencjały nie rozpraszają się w nieskończoność, lecz pozostają częścią jednego układu.

Holograficzna rzeczywistość

Współczesna fizyka teoretyczna rzeczywiście bada idee, według których informacja zawarta w pewnej objętości może posiadać opis związany z jej powierzchnią. Najbardziej znanym przykładem jest holograficzna zasada rozwijana w kontekście grawitacji kwantowej.

W ezoterycznej interpretacji zamkniętego kosmosu idea ta przybiera bardziej metaforyczną formę.

Cały świat wewnętrzny miałby być zapisany na swojej granicy.

To, co wydaje się głębią i ogromnym dystansem, mogłoby być rozumiane jako projekcja informacji znajdującej się na kosmicznej „powłoce”.

Wtedy wszechświat zaczyna przypominać hologram.

Każdy punkt zawiera informację o całości, a granica między lokalnym i globalnym staje się mniej wyraźna.

W mistycznej wersji tej idei człowiek również staje się hologramem kosmosu.

Mikrokosmosem zawierającym wzór makrokosmosu.

Wszechświat uczestniczący

Jeszcze bardziej radykalna jest idea, że świadomość nie jest jedynie biernym obserwatorem rzeczywistości.

W takim ujęciu uczestniczy w jej powstawaniu.

Interpretacje inspirowane mechaniką kwantową często przywołują pojęcie pomiaru i redukcji funkcji falowej. Trzeba zaznaczyć, że fizyka nie potwierdza prostego stwierdzenia, iż ludzka świadomość „tworzy materię poprzez patrzenie”.

Jednak jako metafora filozoficzna idea uczestniczącego obserwatora pozostaje niezwykle silna.

Wszechświat nie jest wtedy sceną, na której człowiek przypadkowo się pojawił.

Człowiek staje się jednym ze sposobów, dzięki którym rzeczywistość doświadcza samej siebie.

Dokładnie w tym sensie można rozumieć słowa Alana Wattsa.

Oko człowieka staje się okiem kosmosu.

Ucho człowieka staje się jego narządem słuchu.

Świadomość staje się punktem, w którym wszechświat uzyskuje możliwość oglądania własnego istnienia.

Jak wewnątrz, tak i na zewnątrz

To prowadzi bezpośrednio do jednej z najważniejszych zasad hermetyzmu:

jak na górze, tak na dole; jak wewnątrz, tak i na zewnątrz.

W klasycznej symbolice hermetycznej człowiek jest mikrokosmosem.

Jego struktura odpowiada strukturze większego świata.

Umysł posiada centrum i peryferie.

Ciało posiada oś.

Świadomość posiada granicę percepcji.

Psychika posiada światło i cień.

Jeżeli kosmos również przedstawimy jako zamknięty system z centrum, granicą, osiami i strefami światła oraz ciemności, podobieństwo staje się niemal archetypowe.

Nie chodzi już o astronomię.

Chodzi o mapę psyche.

Kosmos staje się zwierciadłem człowieka.

Astrologia jako mapa wnętrza

W takim modelu również astrologia przestaje być rozumiana przede wszystkim jako oddziaływanie niezwykle odległych ciał niebieskich.

Staje się mapą archetypów.

Zodiak można wtedy interpretować jako symboliczny pierścień rozpięty na granicy świadomości.

Baran nie oznacza wyłącznie fragmentu nieba.

Staje się impulsem początku.

Byk — stabilnością i materią.

Bliźnięta — dualnością i komunikacją.

Rak — pamięcią i schronieniem.

Lew — centrum tożsamości.

I tak dalej.

Przejście przez zodiak przypomina wówczas drogę psychiki przez kolejne jakości własnego istnienia.

Nie czytamy już gwiazd po to, by odkrywać odległe mechanizmy.

Czytamy je jak symbole własnej struktury wewnętrznej.

Wielkie Dzieło

Najbardziej rozbudowaną metaforę daje alchemia.

Klasyczne Magnum Opus, czyli Wielkie Dzieło, opisywano za pomocą etapów przemiany.

Nigredo — ciemność

Pierwszym etapem jest rozpad.

Stare przekonania tracą swoją moc.

Tożsamość zostaje zakwestionowana.

Człowiek wchodzi w obszar własnego cienia.

W kosmologicznej metaforze odpowiada temu najbardziej zewnętrzna warstwa komórki — strefa ciężkości, ograniczeń, materii i utrwalonych struktur.

Nigredo oznacza śmierć dawnego obrazu rzeczywistości.

Albedo — oczyszczenie

Po rozpadzie następuje oczyszczenie.

Człowiek zaczyna odróżniać doświadczenie od interpretacji, symbol od dogmatu, świadomość od automatycznych reakcji.

W modelu kosmicznym odpowiada temu przemieszczanie się ku bardziej subtelnemu centrum.

To etap lustra.

Świadomość zaczyna widzieć samą siebie.

Rubedo — zjednoczenie

Ostatni etap jest symbolem pełni.

Nie ma już wyraźnego podziału na obserwatora i obserwowane.

Światło oraz ten, kto je widzi, stają się częścią jednego doświadczenia.

Kosmologicznie odpowiada temu dotarcie do centralnego źródła.

Psychologicznie — integracja.

Mistycznie — niedualność.

Alchemicznie — kamień filozoficzny.

Axis Mundi — oś świata

W niemal wszystkich kulturach pojawia się symbol centralnej osi.

Drzewo świata.

Święta góra.

Kolumna.

Kręgosłup.

Schody prowadzące do nieba.

W tradycji indyjskiej podobną rolę symbolicznie może pełnić kanał centralny subtelnego ciała. W mitologii nordyckiej pojawia się Yggdrasil. W wielu systemach religijnych świątynia zostaje zbudowana jako ziemskie odwzorowanie osi kosmicznej.

W modelu zamkniętego kosmosu oś ta może być interpretowana jako centralny kanał całego systemu.

Makrokosmos ponownie zaczyna przypominać człowieka.

Kosmiczna oś odpowiada kręgosłupowi.

Centralne światło odpowiada centrum świadomości.

Przepływ energii odpowiada krążeniu życia.

Toroidalny obieg

Kolejnym ważnym symbolem jest torus.

Energia wychodzi z centrum, przepływa ku zewnętrznym granicom, zakrzywia się i powraca.

Nie istnieje prawdziwy początek ani koniec.

Jest tylko obieg.

Podobne kształty obserwujemy w polach magnetycznych i wielu naturalnych systemach przepływu, choć przenoszenie tej geometrii bezpośrednio na cały wszechświat pozostaje spekulacją.

W symbolicznym modelu toroidalnym kosmos staje się organizmem, który nieustannie recyrkuluje własną energię.

Wdech.

Wydech.

Ekspansja.

Powrót.

Życie.

Śmierć.

Odrodzenie.

Gnostycka granica

Gnostycyzm dodaje do tej konstrukcji jeszcze jeden element: granicę percepcji.

W dawnych systemach gnostyckich pomiędzy człowiekiem a najwyższą rzeczywistością znajdowały się kolejne sfery i strażnicy.

Można potraktować je psychologicznie.

Każda sfera staje się wtedy ograniczeniem świadomości.

Przekonaniem.

Lękiem.

Tożsamością.

Dogmatem.

Schematem myślenia.

„Archont” nie musi być wówczas rozumiany dosłownie jako zewnętrzna istota. Może reprezentować mechanizm, który zamyka człowieka w powtarzającym się modelu percepcji.

Najpotężniejszą granicą nie byłaby więc ściana wszechświata.

Byłaby nią granica tego, co człowiek uważa za możliwe.

Przebicie zasłony

Gnostycka iskra — pneuma — symbolizuje element świadomości, którego nie można całkowicie utożsamić z materialnym światem.

Jej wyzwolenie następuje poprzez poznanie.

Nie zwykłą informację.

Gnozę.

Bezpośrednie rozpoznanie własnej natury.

W metaforze kosmosu wewnętrznego człowiek zaczyna rozumieć, że horyzont, który uważał za zewnętrzny, może być jednocześnie granicą jego własnego umysłu.

Przebicie kosmicznej zasłony oznacza wtedy przebicie zasłony percepcji.

Najdalsza podróż okazuje się podróżą do środka.

Wszechświat jako zwierciadło

Być może właśnie tutaj znajduje się najciekawszy sens całej koncepcji.

Nie trzeba uznawać dosłownie modelu wklęsłej Ziemi czy centralnego plazmowego Słońca, aby dostrzec wartość jego symbolicznej konstrukcji.

Kosmos jako zamknięta komórka może być metaforą świadomości.

Centralne światło — metaforą centrum jaźni.

Sferyczna granica — horyzontem poznania.

Zodiak — mapą archetypów.

Alchemiczne warstwy — etapami transformacji.

Axis Mundi — osią integracji.

Gnostyckie sfery — granicami mentalnymi.

Cała kosmologia staje się wtedy psychologią przedstawioną w skali wszechświata.

I być może właśnie dlatego podobne obrazy powracają w tak wielu tradycjach.

Człowiek od tysięcy lat patrzy w niebo, próbując odnaleźć odpowiedź na pytanie o siebie.

Być może robi to dlatego, że niebo od zawsze było największym ekranem, na który projektowaliśmy strukturę własnej świadomości.

A wtedy słowa Wattsa nabierają jeszcze głębszego znaczenia.

Nie jesteśmy jedynie istotami obserwującymi wszechświat.

Jesteśmy fragmentem wszechświata, który osiągnął taki stopień organizacji, że może zapytać o własne pochodzenie.

Materia patrzy na materię.

Świadomość bada świadomość.

Wszechświat spogląda w lustro.

I przez krótką chwilę tym lustrem jesteśmy my.